Từ "Con ngoan trò giỏi" đến nhân viên "bình thường": Tại sao điểm 10 ở trường không đổi được lương cao ở công ty?

Chúng ta thường được dạy: "Cứ học giỏi, điểm cao, ra trường ắt sẽ thành công." Đó là một lời nói dối ngọt ngào.

Thực tế tàn khốc hơn nhiều: Rất nhiều "ngôi sao" trên ghế nhà trường đang chật vật làm nhân viên quèn, trong khi những người bạn học lực bình thường ngày xưa lại đang thăng tiến vùn vụt, thậm chí làm sếp.

Phải chăng cuộc đời bất công? Không hề. Đơn giản là bạn đang mang tấm bản đồ cũ để đi tìm kho báu ở một vùng đất mới. Đã đến lúc chúng ta gạt bỏ tấm bằng khen sang một bên để nói chuyện sòng phẳng về chữ "Giỏi" trong thế giới của Hiệu quả và Giá trị.

1. Cú sốc đầu đời: Khi trường học là Tuyệt đối, còn trường đời là Tương đối

Sai lầm lớn nhất của chúng ta là mang tư duy trường học áp vào môi trường doanh nghiệp. Hai môi trường này vận hành theo hai hệ quy chiếu hoàn toàn trái ngược:

• Thời đi học (Hệ quy chiếu Tuyệt đối): Mục tiêu duy nhất là tích lũy kiến thức. Thước đo là điểm số. Bạn được 9 điểm, bạn giỏi hơn người 5 điểm. Đây là thành tích cá nhân, độc lập. Dù bạn mang bảng điểm đó sang trường khác, thành phố khác, giá trị của con số 9 vẫn không đổi.

• Khi đi làm (Hệ quy chiếu Tương đối): Mục tiêu là hiệu quả. Thước đo là Giá trị tạo ra. Doanh nghiệp không trả lương cho những gì bạn Biết (Kiến thức/Bằng cấp), họ trả lương cho những gì bạn Đóng góp vào mục tiêu chung (Doanh thu, vận hành, văn hóa).

Ở trường học, giỏi là "Nhất lớp, Nhất trường". Ở doanh nghiệp, không có ai là "giỏi nhất quốc gia", chỉ có người tạo ra tác động lớn nhất trong một giai đoạn cụ thể.

2. Công thức của người Giỏi: Giá trị và Bối cảnh

Dưới góc nhìn thực tế, năng lực của một nhân sự không phải là một hằng số bất biến. Tôi xin đưa ra công thức định lượng chữ "Giỏi" như sau:

Giỏi = Giá trị tạo ra / Bối cảnh (Context)

Công thức này khẳng định một chân lý: Không có nhân sự "Giỏi" vạn năng, chỉ có nhân sự "Phù hợp".

Cùng một con người đó:

• Đặt đúng bối cảnh: Họ phát huy tối đa sở trường, trở thành nhân tố xuất sắc. (Ví dụ: Một người xông xáo, phá cách được đặt vào vị trí Sales thời kỳ Startup cần chiếm lĩnh thị trường).

• Đặt sai bối cảnh: Họ trở nên mờ nhạt, thậm chí bị coi là yếu kém. (Ví dụ: Vẫn người xông xáo đó, nhưng đặt vào vị trí Kiểm soát chất lượng cần sự tỉ mỉ, tuân thủ quy trình).

Vậy nên, sự "giỏi" hay "dở" là kết quả của sự tương tác giữa Năng lực cá nhân và Bối cảnh tổ chức, chứ không phải là thuộc tính cố định của con người.

3. Chẩn đoán: Vì sao bạn nỗ lực nhưng vẫn "Chưa Giỏi"?

Hiểu được tính tương đối này giúp chúng ta có cái nhìn khách quan và bao dung hơn về sự thất bại. Khi bạn (hoặc nhân viên của bạn) chưa tạo ra kết quả tốt, thay vì vội vàng kết luận "kém cỏi", hãy phân tích theo 3 trường hợp:

1. Chưa giỏi do thiếu Kỹ năng: Bạn ở đúng chỗ nhưng năng lực thực thi chưa tới. -> Giải pháp: Cần học hỏi, đào tạo và rèn luyện (Training).

2. Chưa giỏi do sai Vị trí: Bạn có năng lực nhưng bị giao việc không đúng sở trường (bắt cá leo cây). -> Vấn đề này thuộc về quản trị và phân công.

3. Chưa giỏi do sai Môi trường: Hệ giá trị và phong cách làm việc của bạn không khớp với văn hóa tổ chức. -> Giải pháp: Cần dũng cảm thay đổi bối cảnh (nhảy việc hoặc thuyên chuyển).

Phân biệt được 3 điều này giúp chúng ta không tự phủ nhận chính mình, và giúp lãnh đạo không lãng phí tài nguyên con người.

4. "Làm nhiều" không có nghĩa là "Làm giỏi"

Một ngộ nhận tai hại khác trong công việc là đánh đồng sự bận rộn (Input) với hiệu quả (Outcome). Một người làm việc 12 tiếng/ngày, đầu tắt mặt tối nhưng không giải quyết được vấn đề cốt lõi thì không thể gọi là giỏi.

Trong tư duy quản trị hiện đại:

• Người chăm chỉ: Hoàn thành danh sách việc được giao (To-do list).

• Người giỏi: Tập trung vào những việc tạo ra tác động lớn nhất (High Impact).

Giá trị nằm ở kết quả cuối cùng, không nằm ở số giờ bạn ngồi tại văn phòng.

5. Bài học cốt lõi: 3 sự chuyển dịch để trưởng thành

Để thật sự bứt phá trong sự nghiệp, chúng ta cần thực hiện 3 cuộc chuyển dịch tư duy quan trọng:

• Từ tư duy Sở hữu (Having) sang tư duy Đóng góp (Giving): Đừng tự hào vì bạn có bằng cấp gì. Hãy tự hào vì bạn đã giúp tổ chức giải quyết được vấn đề gì. Kiến thức là tài sản tĩnh, Giá trị là dòng tiền động.

• Từ tư duy Cố định sang tư duy Thích nghi: Đừng nghĩ "Tôi là người giỏi/dở". Hãy nghĩ: "Tôi là người có thể giải quyết vấn đề A trong bối cảnh B". Khả năng Unlearn (bỏ cái cũ) để khớp với bối cảnh quan trọng hơn nhiều so với vốn kiến thức cũ kỹ.

• Từ sự "Cố chấp" sang sự "Lựa chọn": Nếu bạn là một con cá, đừng cố tập leo cây để chứng minh sự nỗ lực. Sự thông minh nằm ở chỗ biết dũng cảm rời bỏ những môi trường không thuộc về mình để tìm đến nơi mình có thể tỏa sáng. Đứng đúng chỗ cũng là một loại tài năng.

Lời kết

Khi bước ra thương trường, câu hỏi quan trọng nhất không còn là câu hỏi hướng vào cái tôi: "Tôi có giỏi hay không?". Mà phải là câu hỏi hướng vào thực tế: "Trong bối cảnh này, tôi đang tạo ra giá trị gì?".

Chữ "Giỏi" không phải là một đích đến để chúng ta nghỉ ngơi trên chiến thắng, cũng không phải là một bản án để chúng ta dằn vặt khi thất bại. Nó chỉ đơn giản là một tín hiệu phản hồi của cuộc sống, nhắc nhở chúng ta rằng:

"Bạn đã đặt mình vào đúng chỗ để trở nên hữu dụng hay chưa?"